Tushunarli tibbiy
ma’lumotlar kutubxonasi

«Tizzam chiqib ketayotgandek», «ishonib bosolmayman» — bu shikoyatlar tizza beqarorligining klassik belgisi. Tizzani to'rtta asosiy boylam va menisklar ushlab turadi. Ulardan biri, ko'pincha oldingi krestsimon (kesishgan) boylam (OKB) uzilsa, tizza oldinga siljib, «bo'shashib» qoladi. Ikkinchi turi — tizza qopqog'i beqarorligi: qopqoq yon tomonga chiqib ketadi, bu ayniqsa yosh qizlarda va bo'g'imlari “bo’sh” odamlarda uchraydi. Uchinchi sabab — menisk yoki tog'ay parchasi bo'g'im ichida siqilib, tizzaning bir lahzaga «bo'shab ketishi».

Tekshiruvda shifokor Lachman va pivot-shift kabi testlar orqali qaysi boylam ishlamayotganini aniqlaydi; tizza qopqog'i beqarorligida esa rentgen va KT orqali TT-TG masofasi, blok chuqurligi kabi anatomik omillar o'lchanadi. Bu muhim, chunki davolash tanlovi shu o'lchovlarga bog'liq. Beqarorlikni e'tiborsiz qoldirish xavfli: har bir «chiqish» meniskni va tog'ayni qo'shimcha shikastlaydi va erta artrozga yo'l ochadi. Yengil holatlarda kuchli reabilitatsiya va mushaklarni mustahkamlash yetarli. Takroriy chiqishlar, sport bilan shug'ullanish yoki anatomik nuqsonlar bo'lsa boylamni tiklash jarrohligi qilinadi va uning natijalari, ayniqsa yaxshi reabilitatsiya bilan, juda yuqori.

Oldingi krestsimon boylam tizza ichida joylashgan bo'lib, boldirning oldinga siljishi va tizzaning aylanishiga qarshilik ko'rsatadi — ya'ni tizzaning asosiy «xavfsizlik kamari». U ko'pincha kontaktsiz mexanizmda uziladi: yugurib kelib to'satdan to'xtaganda, yo'nalishni keskin o'zgartirganda yoki sakrab noto'g'ri qo'nganda. Futbol, basketbol va chang'i sportida eng ko'p uchraydi; ayollarda erkaklarga nisbatan bir necha barobar ko'p qayd etiladi. Bemor odatda «chars» degan tovushni eshitadi, tizza bir necha soat ichida shishadi va bosishga ishonch yo'qoladi.

Tashxis Lachman va pivot-shift testlari hamda MRT bilan qo'yiladi; MRT bir vaqtning o'zida menisk va tog'ay shikastini ham ko'rsatadi. Muhim savol — hammaga ham operatsiya kerakmi? Yo'q. Katta yoshli bemorlarda sifatli reabilitatsiya ham yaxshi natija berishi mumkin. Ammo yosh, sportchi yoki tizzasi kundalik hayotda «chiqib ketadigan» bemorlarda boylamni tiklash (rekonstruksiya) tavsiya etiladi, chunki takroriy beqarorlik meniskni va tog'ayni buzadi. Operatsiya muvaffaqiyati 85-90% atrofida, lekin natija ko'p jihatdan operatsiyadan keyingi 9-12 oylik izchil reabilitatsiyaga bog'liq. Sportga muddatidan oldin qaytish qayta uzilish xavfini sezilarli oshiradi.

«Tizzam qulflanib qoldi, to'g'rilay olmayapman» — bu shikoyat ortopedlar uchun jiddiy ogohlantiruvchi belgi. Haqiqiy blok deganda tizzani oxirigacha to'g'rilash yoki bukish mexanik to'siq tufayli imkonsiz bo'lishi tushuniladi. Eng ko'p sabab — menisk yirtig'ining «chelak dastasi» shaklidagi turi: yirtilgan bo'lak bo'g'im o'rtasiga tushib, eshik oldiga tiqilib qolgan tosh kabi harakatni to'sadi. Boshqa sabablar — bo'g'im ichidagi erkin tanacha (tog'ay yoki suyak parchasi), OKB uzilgan qoldig'i, plika sindromi va o'tkir og'riq tufayli mushakning refleks tarzda qotib qolishi (bu «soxta blok» deyiladi).

Haqiqiy blokni soxta blokdan ajratish muhim, chunki haqiqiy blok — nisbatan shoshilinch holat. Uzoq vaqt qulflangan holda qolgan menisk bo'lagining tiklanish imkoniyati kamayadi va tog'ay shikastlanadi. Shuning uchun bunday bemorlarni imkon qadar tez ko'rikdan o'tkazish va MRT qilish kerak. Davolash odatda artroskopik: kichik teshiklar orqali kamera kiritilib, tiqilib qolgan bo'lak joyiga qaytariladi va imkoni bo'lsa tikiladi. Yosh bemorlarda meniskni kesib tashlash emas, aynan tiklash afzal, chunki menisk olib tashlangan tizzada yillar o'tib artroz xavfi ko'p marta ortadi. Erta va to'g'ri davolanganda natijalar juda yaxshi.

Menisk — tizza ichidagi ikkita yarim oy shaklidagi tog'aysimon yostiqcha. U zarbani yumshatadi, yukni keng maydonga taqsimlaydi va tizzani barqarorlashtiradi. Menisk ikki xil yo'l bilan yirtiladi. Birinchisi — travmatik: yoshlarda burilish, cho'kkalash yoki sport paytida keskin harakatdan. Ikkinchisi — degenerativ: 40 yoshdan keyin menisk to'qimasi tabiiy ravishda «quriydi» va oddiy harakatdan ham yirtilishi mumkin. Belgilari: bo'g'im chizig'i bo'ylab og'riq, shish, cho'kkalashda og'riq, «bosib ketish» hissi, ba'zan tizzaning qulflanib qolishi.

Bu yerda juda muhim bir haqiqat bor: 50 yoshdan oshgan odamlarning yarmiga yaqinida MRTda menisk yirtig'i (gorizontal yirtiq) topiladi, lekin ularning ko'pchiligi umuman og'riqni sezmaydi. Shuning uchun MRTdagi yozuv o'z-o'zidan operatsiya uchun ko'rsatma emas. Zamonaviy tavsiyalar aniq: degenerativ yirtiqlar va artroz fonida artroskopik meniskektomiya mashq terapiyasidan ustun emas — avval reabilitatsiya sinab ko'riladi, yordam bermasa yoki yirtiq turi vaqt o’tib o’zgarsa artroskopiya qilish mumki. Gorizontal simptomatik yirtiqlarni “vaqtida tikib berish kerak” degan olimlar ham bor, lekin bu yirik tadqiqotlar bilan tasdiqlanmagan, ular asosan biomehanik-fundamental tadqiqotlarga asoslanadi. Ammo yosh bemorlarda o'tkir travmatik yirtiq, ayniqsa blok bergan «savat-sopi» yirtig'i bo'lsa, jarrohlik zarur va bunda meniskni kesib tashlash emas, tikish afzal. Unutmaslik kerak, menisk – muhim amortizatsion va himoyalovchi vazifani bajaradi, u qanchalik ko'p saqlansa, tizza shunchalik uzoq xizmat qiladi, bunga ilmiy dalillar yetarli.

Rotator manjeta — yelka boshchasini o'rab turgan to'rtta mushak payi. Ular qo'lni ko'tarish va aylantirishni ta'minlaydi hamda yelka boshchasini o'z joyida ushlab turadi. Bu paylar ikki yo'l bilan shikastlanadi: yoshlarda — yiqilish yoki og'ir narsani ko'tarishdan (o'tkir travmatik yirtiq), o'rta va katta yoshda — yillar davomidagi ishqalanish va qon ta'minotining pasayishi natijasida (degenerativ yirtiq). 60 yoshdan oshganlarning taxminan uchdan birida u yoki bu darajadagi yirtiq bor, lekin ularning katta qismi og'riqsiz kechadi. Odatiy shikoyatlar — tunda o'sha tomonga yotib bo'lmasligi, qo'lni yelka darajasidan yuqori ko'targanda og'riq, ayollarda ro’mol o’rashdagi og’riq va kuchsizlik.

Tashxis maxsus klinik testlar MRT orqali qo'yiladi. Rentgen esa suyak o'zgarishlari va boshchaning yuqoriga siljishini ko'rsatadi. Davolash yirtiq turiga bog'liq: degenerativ, qisman yirtiqlarda birinchi tanlov — fizioterapiya va yelka Kamari mushaklarini “balanslovchi” mashqlar; tadqiqotlar bunday bemorlarning taxminan 70-75% operatsiyasiz yaxshi natija olinishini ko'rsatgan. Ammo tadqiqotlar, rotator manjetani to’liq yirtilishi vaqt o’tishi bilan faqat kattalashishini ko’rsatgan. Shundan bo’lishiga qaramay, og’riq chaqirmaydiga yirtiqlarga amaliyot tavsiya etilmaydi. Yosh bemorda o'tkir to'liq yirtiq bo'lsa yoki 3-6 oy konservativ davo natija bermasa, artroskopik tiklash qilinadi. Muvaffaqiyat yirtiq kattaligiga, mushakning yog'li degeneratsiyasiga, bemorning yoshiga, chekish va diabet holatiga bog'liq — shuning uchun kech qolmaslik muhim.