Tushunarli tibbiy
ma’lumotlar kutubxonasi

Endoprotezlash — yemirilgan bo'g'im yuzalarini metall va maxsus polimerdan yasalgan sun'iy bo'g'im bilan almashtirish operatsiyasi. U ko'pincha tizza va chanoq-son bo'g'imida bajariladi, va yana yelka, oshiq, tirsak, bo’yin disk qismi, kaft bo’g’imlarida ham bajarilishi bor gap. Asosiy ko'rsatma — konservativ davolash (vazn kamaytirish, mashq, dorilar, in'eksiyalar) yordam bermay qolgan, og'riq tunda uyquni buzadigan va odamning yurishi, ishlashi, kundalik hayoti jiddiy cheklangan kech bosqichdagi artroz yoki bo'g'im boshchasining nekrozi. Faqat rentgendagi rasm asosida operatsiya qilinmaydi — bemorning hayot sifati hal qiluvchi mezon hisoblanadi.

Qarshi ko'rsatmalar asosan: bo'g'imdagi yoki organizmdagi faol infeksiya, og'ir nazoratsiz surunkali kasalliklar, tuzatib bo'lmaydigan mushak yetishmovchiligi, hamda bemorning reabilitatsiyada ishtirok eta olmasligi. Natijalar: bemorlarning 90% ortig'i og'riqdan xalos bo'ladi, milliy registrlar ma'lumotiga ko'ra chanoq-son protezlarining taxminan 60 % 25 yildan ortiq, tizza protezlarining esa 80-82% 25 yilgacha xizmat qiladi. Muvaffaqiyat nimaga bog'liq? Jarrohning tajribasi, protezning to'g'ri joylashtirilishi, jamoaning infeksiya profilaktikasiga e’tibori, vazn va diabet nazorati, chekishni tashlash va eng muhimi — operatsiyadan keyingi izchil reabilitatsiya. Operatsiya sterillik talablari yuqori, ERAS protokollari joriy etilgan markazlarda bajarilgani ma'qul.

Chanoq-son endoprotezlash — yemirilgan bo'g'imning zararlangan qismlarini olib tashlab, ularning o'rniga sun'iy protez (metall oyoqcha, boshcha va kosacha) o'rnatish amaliyoti. U ko'pincha og'ir koksartroz, son suyagi boshi avaskulyar nekrozi, bo'g'im ichi siniqlaridan keyingi oqibatlar va yallig'lanish kasalliklarida bajariladi. Bu operatsiya tibbiyotdagi eng samarali amaliyotlardan biri hisoblanadi — bemorning yillar davomida azoblagan og'rig'i deyarli butunlay yo'qoladi.

Asosiy ko'rsatma — konservativ davo (mashq, dori, vazn nazorati) yordam bermay, og'riq uyquni, yurishni va kundalik hayotni buzganda. Qarshi ko'rsatmalar — organizmda faol infeksiya, og'ir yurak-o'pka yetishmovchiligi, muskul-nerv apparatining og'ir shikasti, reabilitatsiyada qatnasha olmaslik. Muvaffaqiyat darajasi juda yuqori: protezlarning taxminan 90–95 % 10 yildan ortiq, katta qismi esa 20–25 yilgacha xizmat qiladi, bemorlar mamnunligi 90% dan yuqori. Natija protez to'g'ri o'rnatilishi, jarroh va markaz tajribasi, bemor vazni, suyak sifati, qandli diabet yoki chekish kabi omillarga bog'liq. Eng yaxshi sharoit — rejali, steril operatsiya xonasi, tajribali jamoa, operatsiya oldi tayyorgarligi va erta faollashtiruvchi reabilitatsiya dasturi.

Tizza endoprotezlash — yeyilgan tog'ay va suyak yuzalarini yupqa qatlam qilib olib tashlab, ularning o'rniga metall va maxsus polietilen qismlardan iborat protez o'rnatish amaliyoti. U og'ir gonartroz, revmatoid artrit oqibatlari, jarohatdan keyingi artroz va oyoq o'qi kuchli qiyshaygan holatlarda bajariladi. Zararlangan qismga qarab to'liq (total) yoki faqat bir tomonini almashtiruvchi qisman (bir kamerali) protez tanlanadi.

Ko'rsatma — rentgenda tasdiqlangan og'ir yemirilish bilan birga, dori va mashqlarga bo'ysunmaydigan doimiy og'riq va harakat cheklanishi. Qarshi ko'rsatmalar — faol infeksiya, tizzani yozuvchi apparatning ishlamasligi, og'ir tomir-nerv kasalliklari, umumiy holatning og'irligi. Muvaffaqiyat darajasi yuqori: protezlarning taxminan 90% ortig'i 15 yil, katta qismi 20–25 yil xizmat qiladi, bemorlarning 80–90% natijadan mamnun. Muvaffaqiyat protez o'lchami va joylashuvining aniqligi, oyoq o'qining to'g'ri tiklanishi, yumshoq to'qimalar muvozanati, bemor vazni va operatsiyadan keyingi mashqlarga bog'liq. Eng yaxshi natija rejali sharoitda, tajribali jamoa qo'lida va bemor operatsiyadan keyingi birinchi kundanoq harakatni boshlaganda olinadi.

Yelka endoprotezlash — yemirilgan yelka bo'g'imini sun'iy protez bilan almashtirish amaliyoti. Ikki asosiy turi bor: anatomik protez (tabiiy tuzilishni takrorlaydi) va teskari (reverse) protez, unda boshcha va kosacha o'rni almashtiriladi. Teskari protez ayniqsa rotator manjeta paylari tuzatib bo'lmas darajada yirtilgan bemorlarda qo'llaniladi — bunda qo'lni ko'tarish vazifasini delta muskuli o'z zimmasiga oladi.

Ko'rsatma — og'ir yelka artrozi, rotator manjeta yetishmovchiligi bilan kechuvchi artropatiya, suyak boshi nekrozi, yelka suyagi boshining murakkab siniqlari, revmatoid artrit oqibatlari. Qarshi ko'rsatmalar — faol infeksiya, delta muskuli falaji, bo'g'im atrofi nervlarining og'ir shikasti, suyakning yetarli emasligi. Muvaffaqiyat darajasi yaxshi: bemorlarning 85–90 foizida og'riq sezilarli kamayadi va harakat yaxshilanadi, protezlarning katta qismi 10 yildan ortiq xizmat qiladi. Natija protez turining to'g'ri tanlanishi, suyak zaxirasi, muskul holati, jarroh tajribasi va reabilitatsiyaga bog'liq. Bemor har doim bilishi kerak: og'riq ketadi, lekin harakat hajmi ba'zan qisman tiklanadi.

Revizion endoprotezlash — avval o'rnatilgan protezni yoki uning bir qismini olib tashlab, yangisi bilan almashtirish amaliyoti. U protez bo'shab qolganda (asseptik bo'shash), polietilen qismi yeyilganda, protez atrofida suyak singanda, protez chiqib ketaverganda yoki infeksiya rivojlanganda bajariladi. Bu birlamchi operatsiyaga qaraganda ancha murakkab: suyak zaxirasi kamaygan bo'lishi mumkin, shuning uchun maxsus uzunroq protezlar, metall to'ldirgichlar va suyak transplantati kerak bo'ladi.

Ko'rsatma — rentgen va tekshiruvlar bilan tasdiqlangan protez bo'shashi, doimiy og'riq, beqarorlik, protez atrofi sinishi yoki infeksiya. Qarshi ko'rsatmalar — bemorning umumiy holati og'irligi, nazorat qilinmagan infeksiya (avval uni davolash kerak), suyak va muskullarning tiklab bo'lmas darajada yo'qolishi. Muvaffaqiyat darajasi birlamchi operatsiyadan pastroq, ammo yaxshi: ko'p tadqiqotlarda 10 yillik protez saqlanishi 75–90% oralig'ida. Natija revizion sabab (infeksiyasiz holatlar natijasi yaxshiroq), suyak zaxirasi, to'g'ri implant tanlovi, jarroh va markaz tajribasiga bog'liq. Bunday operatsiyalar batafsil rejalashtirish va tayyorgarlik bilan bajarilishi shart.

Periprotez infeksiya — sun'iy bo'g'im atrofida mikroblarning ko'payishi va ular protez yuzasida himoya "bioplyonka" hosil qilishi. Bu holda faqat antibiotik yetarli bo'lmaydi — jarrohlik aralashuvi zarur. Infeksiya kech aniqlangan yoki protez bo'shagan bo'lsa, asosiy usul — protezni almashtirish: ikki bosqichli usulda avval protez olib tashlanadi, to'qimalar tozalanadi va antibiotikli sement "spacer" qo'yiladi; infeksiya bartaraf etilgach, ikkinchi bosqichda yangi protez o'rnatiladi. Ba'zi tanlangan holatlarda bir bosqichli almashtirish ham qilinadi.

Ko'rsatma — tan olingan mezonlar (EBJIS, ICM) asosida tasdiqlangan infeksiya, ayniqsa protez bo'shagan, mikrob agressiv yoki infeksiya surunkali bo'lganda. Qarshi ko'rsatma emas, balki tanlov masalasi: bemorning umumiy holati og'ir bo'lsa, ba'zan boshqa taktika (uzoq muddatli supressiv antibiotik) tanlanadi. Muvaffaqiyat darajasi ixtisoslashgan markazlarda ikki bosqichli usulda taxminan 85–95%, bir bosqichlida to'g'ri tanlangan bemorlarda shunga yaqin. Natija mikrob turi va sezuvchanligi, tozalash sifati, biofilmga ta'sir qiluvchi antibiotiklarning to'g'ri tanlanishi, bemorning qo'shimcha kasalliklariga bog'liq. Bunday holatlar ko'p tarmoqli jamoa — ortoped, mikrobiolog va infeksionist hamkorligini talab qiladi.

DAIR — inglizcha "debridement, antibiotics and implant retention" so'zlarining qisqartmasi, ya'ni infeksiyalangan to'qimalarni jarrohlik yo'li bilan tozalash, almashtiriladigan qismlarni (polietilen qo'shimcha) yangilash va protezning asosiy, mustahkam o'tirgan qismlarini joyida qoldirish. Bundan keyin uzoq muddatli, mikrobga mos va biofilmga ta'sir qiluvchi antibiotiklar buyuriladi. Bu usulning katta afzalligi — bemor o'z protezini saqlab qoladi va og'ir, ikki bosqichli operatsiyadan qutuladi.

DAIR eng yaxshi natijani aniq shartlar bajarilganda beradi: infeksiya erta (odatda operatsiyadan keyin 3–4 hafta ichida) yoki qon orqali tushgan o'tkir infeksiya belgilari 3 haftadan oshmagan bo'lsa, protez mustahkam o'tirgan bo'lsa, yumshoq to'qimalar va teri holati yaxshi bo'lsa, mikrob esa antibiotikka sezuvchan bo'lsa. Qarshi ko'rsatmalar — protezning bo'shab qolgani, surunkali oqma yo'l (svish), yumshoq to'qimalarning yemirilishi, davoga chidamli mikroblar. Muvaffaqiyat darajasi tanlovga qattiq bog'liq: to'g'ri tanlangan bemorlarda 60–80%, shartlar buzilganda esa ancha past. Muvaffaqiyat kalitlari — kechiktirmaslik, keng va sinchkov tozalash, bir necha namunadan ekma olish va antibiotikni mikrobga qarab tanlash.